Kaftan Jana Sobieskiego na Węgrzech
W kolejną rocznicę Wiktorii Wiedeńskiej przypominamy letni kaftan (mente) króla Jana Sobieskiego, przechowywany dziś w zbiorach Węgierskiego Muzeum Sztuki Stosowanej (Magyar Iparművészeti Múzeum) w Budapeszcie. Gdy 12 września 1683 r. wojska sprzymierzone pod wodzą polskiego monarchy rozbiły armię osmańską oblegającą Wiedeń, zwycięstwo przeszło do europejskiej legendy. Pozostawiło po sobie nie tylko pamięć utrwaloną w kronikach, listach i dziełach sztuki, lecz także przedmioty o niekiedy niezwykłych biografiach. Jednym z nich jest właśnie strój z królewskiego skarbca.
Kaftan darem przyjaźni polsko-węgierskiej
Według tradycji kaftan należał niegdyś do króla Jana Sobieskiego, który ofiarował go palatynowi Węgier, Pálowi ks. Esterházyemu, austriackiemu feldmarszałkowi. Polski król i węgierski magnat aktywnie brali udział w walkach przeciwko Turkom. W 1683 r. wspólna kampania pod Wiedniem przeciw wielkiemu wezyrowi Kara Mustafie i jego armii związana została przyjaźnią. Można więc założyć, że jedwabny kaftan przeplatany złotem, zgodnie z praktyką ówczesnej epoki, został przekazany przez króla Jana III jako dar dla palatyna Esterházyego w geście przyjaźni.
W ten sposób być może trafił do skarbca, w którym prócz pereł, szlachetnych kamieni, złota i srebra były również przechowywane kosztowne, orientalne ubiory, m.in. tureckie kaftany i płaszcze. W inwentarzu skarbca Esterházych na zamku we Fraknó (współcześnie Forchtenstein w Austrii) z 1725 r. znajduje się opis podarowanego stroju: Jana Trzeciego króla polskiego, który był pod Wiedniem, kaftan letni o kolorze ciała przetykany złotymi kwiatami i z drobnymi złotymi guziczkami.
Kaftan Jana III według tradycji
W katalogu z 1894 r. wystawy kostiumów z Cesarsko-Królewskiego Austriackiego Muzeum Sztuki i Przemysłu w Wiedniu jest wzmianka o przymocowanym do kaftana pergaminowym bileciku z łacińskim napisem odnoszącym się do pochodzenia ubioru: Haec vestis fuit Serenissimi et Potentissimi Joanis III. Polonarium regis, dum Turcam ab obsidioni Viennensi depelleret anno MDCLXXXIII [Ten strój należał do Najjaśniejszego i Najpotężniejszego Jana III, króla Polski, kiedy odpierał Turków od oblężenia Wiednia w roku 1683].
Czy była to szata pasująca rozmiarem i rzeczywiście noszona wcześniej przez Jana Sobieskiego? Rozmiary kaftana niezbyt odpowiadają znanej z portretów i opisów potężnej posturze króla. Czy był to tylko łup wojenny, zdobyty pod Wiedniem, następnie podarowany Esterházyemu? Nie wiemy, ale z całą pewnością omawiany artefakt związany jest z postacią Jana Sobieskiego, króla Polski. Z czasem pamięć o „kaftanie zdobytym przez Sobieskiego” mogła przekształcić się w opowieść o „kaftanie Sobieskiego”.
Kaftan – tkanina, dekoracja, krój
W opisach muzealnych zabytek określany jest jako „kaftan, letnie mente”, o wymiarach: długość 128/135 cm, długość rękawa: ok. 45 cm, szerokość ramion: ok. 51 cm. Jego powstanie datowane jest na lata 1660‒1670. Tkanina wierzchnia, to włoski adamaszek, dwustronna tkanina jedwabna o splocie lampasowym, gładkim, połyskliwym tle i matowym wzorze. Wzór tkaniny składa się z różnych elementów dekoracyjnych: prostokątów z pałeczek, kartuszy, dwóch rodzajów ulistnionych gałązek z drobnymi kwiatkami oraz z elementów zbliżonych kształtem do szyszek lub winnego grona oraz do półksiężyców broszowanych nićmi z oplotem metalowym w kolorze złota (pozłacane srebro) i nićmi z zielonego jedwabiu. Broszowanie to technika zdobienia tkanin polegająca na wprowadzaniu dodatkowego wątku, dająca efekt zbliżony do haftu ręcznego.
Motywy dekoracji ułożone są naprzemiennie w mijających się rzędach z przesunięciem o jeden rząd względem poprzedniego. Dekoracja tkaniny ma charakterystyczny dla luksusowych jedwabi XVII stulecia fantazyjny charakter. Pierwotny efekt musiał być niezwykle świetlisty. Ubiór określany niegdyś jako: w kolorze skóry, cielisty, łososiowy ‒ obecnie jest w kolorze złotożółtym. Upływ ponad trzech stuleci odmienił kolorystykę.
Krój wyraźnie nawiązuje do ubiorów osmańskich. Kaftan ma dzwonowatą formę rozszerzającą się ku dołowi. Doszyte po bokach na wysokości bioder kliny, podobnie jak w kaftanach tureckich, tworzą charakterystyczne wybrzuszenie. Krój jest prosty, cięty z prostokątów i trójkątów. Rękawy półdługie, sięgające łokcia, o prostokątnym wykroju. Zamiast podkroju (wyprofilowania) pod pachami zastosowano trójkątne kliny poszerzające ramię.
Kołnierz wykładany również jest wykrojony z prostokąta. Zachodzące na siebie z przodu poły krojone są po skosie. Z przodu, począwszy od szyi, zapinany na 30 (początkowo 31) kulistych ażurowych, filigranowych guzów ze złoconego srebra, gęsto naszywanych jeden pod drugim. Guzy zapinane są na pętelki wykonane ze sznureczka uplecionego jedwabnymi nićmi. Miejsce przyszycia guzów i pętelek obszyte jest wykończeniem wyplecionym z nici z metalowym oplotem. Linia zapięcia nie biegnie równolegle wzdłuż brzegu poły, lecz na skos, co jest analogiczne do zapięć kaftanów tureckich.
Podszewka zachowała się tylko w małych fragmentach na krawędziach obiektu. Pomiędzy warstwami tkaniny wierzchniej i podszewki widoczna jest warstwa ocieplająca. Według opisu katalogowego kaftan pierwotnie był cały ocieplony watą bawełnianą i podszyty podszewką z jasnej bawełnianej tkaniny o splocie płóciennym. Całość szaty przepikowana jest czerwoną nicią, kontrastującą z tkaniną wierzchnią. Pikowanie było dość rzadkie i tworzyło sieć o kwadratowych oczkach o wymiarach ok. 4,5 x 4,5 cm.
W podobny sposób wykonane są szesnasto- i siedemnastowieczne kaftany tureckie, przechowywane w zbiorach Topkapı Sarayı (pałacu Topkapi) w Stambule czy w Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie.
Rekonstrukcja kaftana Jana Sobieskiego
W 2016 r. powstała kopia kaftana Jana Sobieskiego wykonana na potrzeby edukacyjne programu Wilanów dla młodych talentów pt.: Ubiory na dworze króla Jana III, organizowanym przez Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie.
Pracę poprzedziły badania autorki nad zabytkiem, wykonane w 2014 r. podczas pobytu studyjnego w Muzeum Sztuki Stosowanej w Budapeszcie. Dzięki nim rozpoznany został m.in. oryginalny kolor oraz struktury splotowe tkanin, wykończenia, stan zachowania oryginalnych szwów (czy nie były przeszywane ponownie).
Po przeprowadzeniu badań należało zdecydować o możliwościach wykonania rekonstrukcji kaftana Jana Sobieskiego. Ze względu na wysokie koszty wytworzenia odpowiedniej tkaniny, zadecydowano o wykonaniu malarskiej rekonstrukcji wzoru na jedwabiu. Autorkami prac są: Anna Gnieciecka (rekonstrukcja malarska tkaniny), Karolina Tołysz (srebrne, złocone guzy ażurowe w kształcie kulistym z nalutowanymi na podłoże z blachy kolistym ornamentem z filigranu) oraz Elżbieta Dunin-Wąsowicz (Litwiniak) (rekonstrukcja kaftana).
Rekonstrukcja kaftana Sobieskiego przechowywana jest w Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie. Szersze artykuły na temat wykonania malarskiej rekonstrukcji wzoru tkaniny, jak i samego stroju zamieszczone są w katalogu wystawy Ubiory na dworze króla Jana III Sobieskiego (Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, 2016).
Elżbieta Dunin-Wąsowicz
