Pomnik nagrobny Mickiewiczów w Kobryniu | Polonika Polonika

Kobryń Kościuszków, Trauguttów i Mickiewiczów

W Kobryniu w przedziwny sposób splotły się losy rodzin Kościuszków, Trauguttów i Mickiewiczów. Romuald Traugutt (1826–1864), oficer armii carskiej, w 1860 r. dostał w spadku niewielki majątek w Ostrowiu koło Kobrynia. Wrócił więc w rodzinne strony i rok później ożenił się z Antoniną Kościuszkówną (ok. 1840–1906), stryjeczną wnuczką Tadeusza Kościuszki. To właśnie w Ostrowiu 25 kwietnia 1863 r. Romuald Traugutt objął dowodzenie nad zbrojnym oddziałem powstańczym szlachty kobryńskiej.

Tak się złożyło, że pretendentem do ręki Antoniny był także Franciszek Mickiewicz (1833–1873), syn Aleksandra Mickiewicza, którego ostatnie lata życia także związane były z Kobryniem. Niezależnie od kwestii osobistych Franciszek podczas powstania współdziałał z Trauguttem. Po upływie 8 lat od śmierci dyktatora powstania styczniowego na stoku warszawskiej Cytadeli, ożenił się z wdową po nim. Antonina z Kościuszków Trauguttowa Mickiewiczowa przeżyła go o 33 lata, zmarła 5 października 1906 r. i spoczęła na kobryńskim cmentarzu katolicko-prawosławnym, tzw. nowym.

Tadeusza Kościuszkę w centrum Kobrynia przez 15 lat (1936–1951) upamiętniało popiersie na wysokim cokole. Autorką betonowego wizerunku była polska rzeźbiarka Balbina Świtycz-Widacka (1901–1972), która mieszkała, uczyła plastyki i w latach trzydziestych XX w. miała pracownię w Kobryniu. Popiersie Naczelnika insurekcji 1794 r., pokazane na Jarmarku Poleskim w Pińsku w 1936 r., pół wieku później (1988) wydobyte z magazynów twierdzy brzeskiej trafiło do Siechnowicz Małych (rej. żabinkowski) przez kilka stuleci należących do Kościuszków. Stanęło przed szkołą z czasem przekształconą w niewielkie muzeum powstania kościuszkowskiego. W maju 2025 r., pomnik został usunięty przez władze białoruskie.

Stary cmentarz katolicki

Niewiele pozostało z najstarszego cmentarza rzymskokatolickiego w Kobryniu, od dawna już nieczynnego, znajdującego się za kościołem pw. Wniebowzięcia NMP (konsekrowanym 15 sierpnia 1843 r.), przy obecnej ulicy Pierwomajskoj. Wśród gęstych zarośli zachowały się pojedyncze nagrobki, z których najstarszy pochodzi z pierwszej połowy XIX w. Przetrwały nieliczne płyty nagrobne, kamienne i żeliwne, kryjące prochy okolicznych rodzin ziemiańskich, m.in.: Rynkiewiczów, Dołobowskich, Szpakowskich, oraz pojedyncze wojskowe betonowe mogiły. W południowo-zachodnim narożniku zachowało się ceglane kolumbarium prawdopodobnie z lat 20. bądź 30. XX w.

Obecnie znaczny obszar cmentarza oddzielony jest drewnianym płotem i należy do terenu przycerkiewnego. W tej jego części pochowany został prof. Aleksander Mickiewicz, jego żona oraz syn Franciszek (zm. 1873). Ich nagrobek usytuowany jest w pobliżu drewnianej cerkwi prawosławnej pw. śś. Piotra i Pawła z początków XX w. Tuż obok znajduje się także cudem zachowana kwatera 42 żołnierzy Wojska Polskiego poległych w wojnie polsko-bolszewickiej w połowie września 1920 r. w walkach pod Berezą Kartuską.

Pomnik nagrobny rodziny Mickiewiczów

Pomnik na „kobryńskich mogiłkach” rodzicom i bratu postawiła Maria z domu Mickiewicz wraz z mężem Zygmuntem Święcickim, lekarzem wywodzącym się z pobliskiego majątku Krystynówka. Powstały po śmierci Franciszka Mickiewicza nagrobek wieńczy kamienna figura anioła naturalnej wielkości wspartego o skałę zwieńczoną krzyżem, stojącego na podstawie w formie nieregularnych bloków kamiennych. Anioł przedstawiony jest w kontrapoście, z wysuniętą do przodu bosą lewą stopą. W lewej dłoni trzyma wianuszek z liści laurowych, w prawej – gałązkę palmową. Ubrany jest w długą tunikę przewiązaną w pasie i okryty mocno udrapowanym płaszczem. Ma spuszczoną głowę i długie, spływające na plecy włosy.

Krzyż stylizowany na pień drzewa oplata bluszcz. Całość posadowiona jest na prostokątnej płycie kamiennej. Na skale widnieją kute wgłębnie napisy, majuskułą, w części górnej:
Ś. P./ PROF. ALEKSANDER/ MICKIEWICZ/ ŻYŁ LAT 70/ UMARŁ 4 LISTOP./ 1871 R.,
w dolnej części, po lewej stronie:
Ś. P./ TERESA/ Z TERAJEWICZÓW/ MICKIEWICZ/ ŻYŁA LAT 58/ UMARŁA 31 GRUDNIA/ 1871 R.,
a po prawej:
Ś. P./ FRANCISZEK/ MICKIEWICZ/ ŻYŁ LAT 32/ UMARŁ 6 LUTEGO/ 1873 R.
U podstawy nagrobka znajduje się położona ukośnie płyta z napisem:
GRÓB/ RODZINY/ MICKIEWICZÓW/ B. PO KONSERWACJI.
Pomnik ogrodzony jest czterema słupkami kamiennymi połączonymi łańcuchem.

Biorąc pod uwagę rzeźbiarskie walory nagrobka, jego skalę i użyte materiały (piaskowiec, wapień), należy przypuszczać, że powstał on w dobrej, profesjonalnej pracowni kamieniarsko-rzeźbiarskiej. Niektóre źródła podają, że został on wykonany według projektu znanego warszawskiego rzeźbiarza Andrzeja Pruszyńskiego (1836–1895). Uważa się, że pierwowzorem takich nagrobków była rzeźba autorstwa Tadeusza Czajkowskiego, mł. (1834–1867) „Anioł Zmartwychwstania” na pomniku płk. Hilarego Zakrzewskiego (1791–1861) na Cmentarzu Powązkowskim.

Aleksander, Teresa i Franciszek Mickiewiczowie

Aleksander Julian Mickiewicz (1801–1871), urodzony w Nowogródku, był trzecim synem Mikołaja i Barbary z Majewskich Mickiewiczów. W rodzinnym mieście ukończył szkołę dominikanów. W 1819 r. rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Wileńskim. Był aktywnym członkiem Towarzystwa Filaretów oraz Związku Filadelfistów. W procesie młodzieży wileńskiej znalazł się w gronie obwinionych. Aresztowano go i pięć miesięcy więziono w klasztorze Franciszkanów. Nikogo nie wydał, a z braku dowodów nie skazano go na zesłanie.

W 1828 r. został wykładowcą prawa polskiego, litewskiego i rzymskiego w Liceum Krzemienieckim. Po likwidacji liceum w ramach represji po upadku powstania listopadowego musiał przenieść się do Kijowa, gdzie w 1835 r. objął katedrę prawa rzymskiego na Uniwersytecie św. Włodzimierza. Dwa lata później ponownie zmuszony do zmiany uczelni, zamieszkał w Charkowie. Tam żądano, by prowadził wykłady z prawa rzymskiego nie jak dotąd po łacinie, a po rosyjsku, z czym trudno było mu się pogodzić.

W 1840 r. pojął za żonę córkę sędziego nowogródzkiego Teresę Terajewiczównę, z którą miał dwoje dzieci – Franciszka i Marię. Gdy tylko uzyskał prawo do emerytury, ok. 1859 r. powrócił na Litwę z zamiarem odkupienia Zaosia lub rodzinnego domu w Nowogródku. Plany te nie powiodły się, więc nabył niewielki majątek Gubernia pod Kobryniem. Mieszkał tam do końca życia, zajmując się gospodarstwem i pracą naukową. Przygotowywał do druku m.in. „Encyklopedię prawa” oraz „Kurs prawa rzymskiego”. W zajęciach tych przeszkadzała mu poważna choroba oczu, pod koniec życia niemal całkowicie stracił wzrok. Upadek narodowego zrywu, niepokój o los syna powstańcy oraz zabiegi o utrzymanie zagrożonego konfiskatą majątku jeszcze bardziej podkopały jego zdrowie. Zmarł w Guberni.

Jego żona Teresa z Terajewiczów była córką przyjaciół rodziny – sędziego nowogródzkiego Franciszka Terajewicza z Pucewicz i jego żony Petroneli z Dobrzyńskich.

Syn Franciszek Mickiewicz (1841–1873) urodził się w Charkowie, gdzie rozpoczął studia matematyczne, kontynuowane w Kijowie. Od czasów studenckich zaangażowany był w ruchy niepodległościowe. Po przenosinach do Guberni pomagał ojcu zarządzać majątkiem. Udział w powstaniu styczniowym przypłacił aresztowaniem. Groziła mu kara śmierci przez powieszenie, czego udało się uniknąć dzięki zabiegom matki. Dla rodziny okazały się one kosztowne nie tylko w wymiarze materialnym, lecz także zdrowotnym. Wrócił do domu i po śmierci rodziców samodzielnie gospodarował w Guberni. W listopadzie 1872 r. został drugim mężem Antoniny Trauguttowej. Trzy miesiące później zmarł, dotknęła go epidemia tyfusu.

Prace konserwatorskie w Kobryniu

Nagrobek Mickiewiczów kilkakrotnie poddawany był konserwacji. Przy okazji 200. rocznicy urodzin Adama Mickiewicza, specjaliści z warszawskiej ASP pod kierunkiem prof. Janusza Smazy opracowali ekspertyzę stanu zachowania obiektu, przygotowali program prac konserwatorskich i w lipcu 1998 r. poddali rzeźbę gruntownej renowacji na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, przy wsparciu Konsulatu Generalnego RP w Brześciu i miejscowego Oddziału Związku Polaków na Białorusi.

Ewa Ziółkowska