Ukraina. Zapomniane zabytki Lwowa - I etap konserwacji rzeźb z przestrzeni miejskiej miasta.
We Lwowie trwają prace konserwatorskie przy dwóch wyjątkowo cennych obiektach znajdujących się w historycznym centrum Lwowa. Są to XVII-wieczna płaskorzeźba Archanioła na elewacji dawnego klasztoru Bernardynów oraz kamienna dekoracja fasady kamienicy Wilczków przy Rynku 3.
Projekt pn. „Zapomniane zabytki Lwowa – I etap konserwacji rzeźb z przestrzeni miejskiej miasta” realizowany jest przez Fundację Fundamenty Kultury, a finansowany z środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Ochrona dziedzictwa kulturowego za granicą 2026”, którego operatorem jest Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA.
Projekt obejmuje prace konserwatorskie przy dwóch wyjątkowo cennych obiektach znajdujących się w historycznym centrum Lwowa: XVII-wiecznej płaskorzeźbie Archanioła na elewacji dawnego klasztoru Bernardynów oraz kamiennej dekoracji fasady kamienicy Wilczków przy Rynku 3. Są to zabytki o wysokiej wartości artystycznej i historycznej, związane z dziedzictwem kulturowym dawnej Rzeczypospolitej. Oba znajdują się w miejscach intensywnie obecnych w przestrzeni miasta – odwiedzanych zarówno przez mieszkańców Lwowa, jak i turystów z Ukrainy, Polski oraz innych krajów. Jednocześnie stan zachowania obu obiektów wymagał podjęcia pilnych prac ratunkowych.
Celem projektu jest nie tylko zabezpieczenie substancji zabytkowej, ale także zachowanie materialnego dziedzictwa kulturowego dla przyszłych pokoleń i zwrócenie uwagi na wartość zabytków jako świadectwa historii i wspólnej pamięci kulturowej. Jest to szczególnie istotne obecnie, kiedy w wyniku wojny Lwów stał się miejscem pobytu wielu osób uciekających przed ostrzałami ze wschodniej i centralnej Ukrainy. Zainteresowanie historią miasta oraz jego wielokulturowym dziedzictwem nabiera nowego znaczenia.
Program prac konserwatorskich dla płaskorzeźby Archanioła znajdującej się na elewacji dawnego klasztoru Bernardynów, który od 1784 roku pełni funkcję archiwum i powszechnie znany jest jako Archiwum Bernardyńskie, obejmuje oczyszczenie obiektu, dezynfekcję, zabezpieczenie struktury, uzupełnienie ubytków oraz wykonanie badań materiałowych i stratygraficznych. Jednak już po rozpoczęciu prac okazało się, że faktyczna historia i konstrukcja zabytku są bardziej złożone, niż można było ocenić przed ustawieniem rusztowań. Po usunięciu wtórnych zapraw stwierdzono, że właściwą płaskorzeźbę stanowi kamienna płyta wykonana z wapienia, Jej nieregularny kształt oraz analiza stratygraficzna historycznych warstw potwierdziły wcześniejsze przypuszczenia, że obiekt został w przeszłości przeniesiony w obecne miejsce z innej, nieznanej lokalizacji. Stwierdzono również, że część elementów, w tym lilia oraz obramowanie, wykonano wtórnie. W trakcie prac odkryto także relikty oryginalnych warstw barwnych, z których pobrano próbki do dalszych badań. Odspojone fragmenty płaskorzeźby i obramienia zdemontowano i zabezpieczono. Obecnie trwają prace polegające na scalaniu odspojonych fragmentów ramy i rekonstrukcji jej brakujących fragmentów oraz profilaktyczne uzupełnianie technicznych ubytków kamiennej płaskorzeźby
Drugim obiektem objętym projektem, jest kamienica Wilczków przy Rynku 3, położona w bezpośrednim sąsiedztwie Czarnej Kamienicy. Jej elewację wyróżnia bogata dekoracja kamienna, szczególnie w partii pierwszego piętra, z charakterystycznymi rzeźbami Atlantów oraz przedstawieniami zwierząt mitologicznych. Stan zachowania kamieniarki wymaga podjęcia prac o charakterze ratunkowym i zabezpieczającym. Program obejmuje między innymi oczyszczenie powierzchni, usunięcie wtórnych zapraw cementowych, konsolidację osłabionego kamienia, uzupełnienie ubytków. Do tej pory wykonano dokumentację fotograficzną, pobrano próbki do badań laboratoryjnych, ustawiono rusztowanie oraz rozpoczęto wstępne oczyszczanie detali kamiennych elewacji.
W lipcu 2026 roku przy obu obiektach odbyły się komisje konserwatorskie, w których uczestniczyli przedstawiciele Fundacji i wykonawców prac, przedstawiciele Instytutu POLONIKA, zewnętrzni eksperci, a także przedstawiciele właścicieli i instytucji zarządzających obiektami. Spotkanie pozwoliło skonfrontować założenia programu konserwatorskiego z rzeczywistym stanem zabytków oraz wspólnie ustalić dalszy sposób postępowania.
W przypadku kamienicy Wilczków jednym z najważniejszych zagadnień była identyfikacja przyczyny silnego zawilgocenia dolnych partii elewacji. Analiza wykazała, że problem nie wynika wyłącznie z podciągania kapilarnego. Na stan kamienia wpływają również woda rozbryzgowa, wcześniejsze problemy z orynnowaniem oraz sól stosowana zimą na chodnikach. Komisja oceniła, że wykonanie planowanej izolacji przeciwwilgociowej byłoby bardzo trudne technicznie i mogłoby nie przynieść oczekiwanych rezultatów. W związku z tym uznano, że należy z niej zrezygnować i skoncentrować się na ograniczeniu dopływu wody do elewacji oraz poprawie wentylacji piwnic.
W kwestii konserwacji płaskorzeźby Archanioła komisja uznała, że nie należy rekonstruować brakujących fragmentów jego formy. Priorytetem ma być zachowanie autentycznej substancji zabytku oraz wykonanie jedynie takich uzupełnień technicznych, które są konieczne dla jego zabezpieczenia przed wnikaniem wody i dalszą degradacją. Zdecydowano również o ustabilizowaniu profilowanych elementów obramienia, ponownym zamocowaniu części odspojonych oraz przywróceniu jasnoszarej kolorystyki ramy, wynikającej z analizy zachowanych warstw historycznych.
