Paseo Rica de Polonia w Sijenie – Śladami Polskiej Królowej Polonika

Dzieciństwo Rychezy Śląskiej

Rycheza (zwana też Ryksą) urodziła się między 1130 a 1135 r., być może we Wrocławiu, jako córka księcia Władysława II Wygnańca (1105‒1159) i Agnieszki Babenberg (1111/13‒1163), córki Leopolda III, margrabiego Austrii. Po śmierci Bolesława Krzywoustego (1138) ojciec objął władzę senioralną w Polsce, a rodzina przeniosła się do Krakowa. Władysław II rządził jako primus inter pares do 1146 r., gdy na skutek wojny domowej z młodszymi, przyrodnimi braćmi został pozbawiony władzy i wygnany z kraju. Schronił się na dworze króla Niemiec, Konrada III. Gdy ten udał się na krucjatę, Władysław Wygnaniec osiadł na zamku w Altenburgu (w Pleissenlandzie, współcześnie Turyngia). Wkrótce Agnieszka wraz z dziećmi dołączyła do męża, a Rycheza była zapewne świadkiem nieskutecznej obrony Krakowa przez swą matkę.

Piastówna na tronie „cesarstwa Hiszpanii”

Rycheza okazała się cennym kapitałem dla króla Konrada III. Gdy bowiem w 1149 r. owdowiał Alfons VII (1105‒1157), król Kastylii i Leonu, tytułujący się od 1135 r. „cesarzem całej Hiszpanii”, postanowiono, że miejsce jego dotychczasowej żony Berengarii z Barcelony zajmie właśnie Piastówna. Dla króla niemieckiego była to szansa zarówno na podtrzymanie wpływów w Polsce, jak i ich pozyskanie na Półwyspie Iberyjskim.

Dla Alfonsa VII mariaż jawił się jako możliwość wejścia do rodziny królewskiej Świętego Cesarstwa Rzymskiego, podczas gdy dla rodziców Rychezy był to sposób na zacieśnienie sojuszu z Konradem i wzmocnienie pozycji względem braci Władysława. W sierpniu 1151 r. Rycheza udała się do Spiry na spotkanie kastylijskich wysłanników. Nie jest jasne, kiedy ani gdzie zostało zawarte małżeństwo. Jedną z możliwości jest rok 1152 w miejscowości Soria, w Kastylii. Od grudnia tego roku obecność cesarzowej Rychezy znajduje bowiem potwierdzenie w dokumentach, przy których wystawieniu towarzyszyła mężowi. W 1154 r. Rycheza urodziła córkę Sanchę (zm. 1208), a w kolejnym roku syna Ferdynanda, który zmarł we wczesnym dzieciństwie. Córka została przyrzeczona Alfonsowi, synowi Rajmunda Berengera IV króla Aragonii i hrabiego Barcelony.

Kolejne małżeństwa Rychezy

W 1157 r. „cesarz całej Hiszpanii”, Alfons VII nieoczekiwanie zmarł. Przyszłość polskiej księżniczki, mającej wówczas około 22 lat, stanęła pod znakiem zapytania. Rajmund aragoński podtrzymał plan ożenku swojego syna z Sanchą, w związku z czym w 1158 r. zaprosił obie damy do Barcelony. Rycheza zatrzymała tytuł cesarski oraz prawo do wiana, w które uposażył ją wpierw Konrad, a potem Fryderyk Barbarossa. Dawało jej to uprzywilejowaną pozycję na katalońskim dworze. Prawdopodobnie tam poznała hrabiego Prowansji, Rajmunda Berengara II (ok. 1135‒1166). Protektor Rychezy, cesarz Fryderyk I Barbarossa (ok. 1122‒1190) zręcznie wykorzystał rodzące się uczucie i w 1161 r. wymienił rękę Rychezy w zamian za złożenie hołdu lennego przez władcę Prowansji. W 1162 r. przyszła na świat córka pary, Douce (Dulcia, zm. 1172), którą przyobiecano hrabiemu Tuluzy, Rajmundowi IV. W 1166 r. Rycheza ponownie owdowiała.

Po śmierci Rajmunda II rozpoczęły się walki o Prowansję między królem Aragonii Alfonsem II (wówczas już zięciem Rychezy) oraz hrabią Tuluzy, narzeczonym Douce, która w tym czasie zmarła. Według niektórych hipotez Rycheza wyszła za mąż po raz trzeci za tego, który miał zostać jej zięciem. Według innych koncepcji poślubiła niemieckiego hrabiego Albrechta von Everstein.

Ostatnie lata życia Rychezy

Istnieje tradycja, że Rycheza wraz z Rajmundem udali się na trzecią wyprawę krzyżową (1189‒1192). Miałaby jednak wówczas około 53 lat, a był to wiek na tamte czasy zaawansowany. Bardziej prawdopodobne jest, że po długim i podporządkowanym wysokiej polityce życiu Rycheza zdecydowała się – wzorem innych dam jej rangi – wycofać się do klasztoru. Sensowne zatem wydaje się upatrywać miejsca, w którym spędziłaby ostatnie chwile życia.

Przyjmuje się, że Rycheza zmarła ok. 1185 r. Wieczny odpoczynek cesarzowa prawdopodobnie znalazła w klasztorze joannitek w Sijenie w Aragonii, który w 1183 r. ufundowała jej córka Sancha.

Upamiętnienie królowej Rychezy

W listopadzie 2025 r. postać Rychezy, jako matki fundatorki klasztoru joannitek w Sijenie, została upamiętniona poprzez nadanie jej imienia drodze prowadzącej wzdłuż południowego muru królewskiego klasztoru Santa María, która w średniowieczu była głównym traktem komunikacyjnym w tej części Aragonii.

Uroczystość odsłonięcia tablicy z nazwą Paseo Rica de Polonia miała miejsce podczas pierwszych Europejskich Dni Dziedzictwa w miejscowości Villanueva de Sijena. Wydarzenie było możliwe dzięki wsparciu m.in. Instytutu Polskiego w Madrycie, Instytutu Adama Mickiewicza oraz Konsulatu Honorowego RP w Pampelunie. Zostało ono uświetnione koncertem średniowiecznej żeńskiej muzyki monastycznej w wykonaniu Ensemble Peregrina z Krakowa. Program koncertu stanowił most pomiędzy muzycznymi i duchowymi tradycjami Śląska, Kastylii i Aragonii, regionów kluczowych w życiu Rychezy i jej córki Sanchy. Dodatkowo, obie damy były powinowatymi św. Jadwigi Śląskiej (1178/80‒1243), założycielki klasztoru cysterek w Trzebnicy i patronki Polski. Każda z nich przedstawia różny typ duchowości kobiecej, ale razem uosabiają doskonały model transnarodowej królewskości. Wykonano utwory pochodzące z Trzebnicy, Las Huelgas z Burgos i Sijeny, które odzwierciedlają zarówno osobliwości, jako i uniwersalistyczny charakter panowania tych trzech królowych, tworząc oryginalny i unikatowy dowód na dynastyczne, duchowe i artystyczne powiązania między Polską a Hiszpanią w wiekach średnich.

Anna K. Dulska